Plotinus, Enneads V.8.9. Treatise: On the Intelligible beauty

Το εξώφυλλο της πέμπτης Εννεάδος του 
Πλωτίνου, στη Βιβλιοθήκη 
Κλασσικών Κειμένων Loeb,
όπου η πραγματεία για τη νοητή ωραιότητα.
 

V.8.9. Τοῦτον τοίνυν τὸν κόσμον, ἑκάστου τῶν μερῶν μένοντος ὅ ἐστι καὶ μὴ συγχεομένου, λάβωμεν τῇ διανοίᾳ, εἰς ἓν ὁμοῦ πάντα, ὡς οἷόν τε, ὥστε ἑνὸς ὁτουοῦν προφαινομένου, οἷον τῆς ἔξω σφαίρας οὔσης, ἀκολουθεῖν εὐθὺς καὶ τὴν ἡλίου καὶ ὁμοῦ τῶν ἄλλων ἄστρων τὴν φαντασίαν, καὶ γῆν καὶ θάλασσαν καὶ πάντα τὰ ζῷα ὁρᾶσθαι, οἷον ἐπὶ σφαίρας διαφανοῦς καὶ ἔργῳ ἂν γένοιτο πάντα ἐνορᾶσθαι. (…) Φυλάττων δὲ ταύτην ἄλλην παρὰ σαυτῷ ἀφελὼν τὸν ὄγκον λάβε· ἄφελε δὲ καὶ τοὺς τόπους καὶ τὸ τῆς ὕλης ἐν σοὶ φάντασμα, καὶ μὴ πειρῶ αὐτῆς ἄλλην σμικροτέραν λαβεῖν τῳ ὄγκῳ. (…) Μέγας μὲν οὖν καὶ ὅδε ὁ οὐρανὸς καὶ αἱ ἐν αὐτῷ πᾶσαι δυνάμεις ὁμοῦ, ἀλλὰ μείζων ἂν ἦν καὶ ὁπόσος οὐδ᾽ ἂν ἦν εἰπεῖν, εἰ μή τις αὐτῷ συνῆν σώματος δύναμις μικρά. Καίτοι μεγάλας ἄν τις φήσειε πυρὸς καὶ τῶν ἄλλων σωμάτων τὰς δυνάμεις· ἀλλὰ ἤδη ἀπειρίαι δυνάμεως ἀληθινῆς φαντάζονται καίουσαι καὶ φθείρουσαι καὶ θλίβουσαι καὶ πρὸς γένεσιν τῶν ζώιων ὑπουργοῦσαι. Ἀλλὰ ταῦτα μὲν φθείρει, ὅτι καὶ φθείρεται, καὶ συγγεννᾷ, ὅτι καὶ αὐτὰ γίνεται· ἡ δὲ δύναμις ἡ ἐκεῖ μόνον τὸ εἶναι ἔχει καὶ μόνον τὸ καλὸν εἶναι. Ποῦ γὰρ ἂν εἴη τὸ καλὸν ἀποστερηθὲν τοῦ εἶναι; Ποῦ δ᾽ ἂν ἡ οὐσία τοῦ καλὸν εἶναι ἐστερημένη; Ἐν τῷ γὰρ ἀπολειφθῆναι τοῦ καλοῦ ἐλλείπει καὶ τῇ οὐσίᾳ. Διὸ καὶ τὸ εἶναι ποθεινόν ἐστιν, ὅτι ταὐτὸν τῷ καλῷ, καὶ τὸ καλὸν ἐράσμιον, ὅτι τὸ εἶναι. Πότερον δὲ ποτέρου αἴτιον τί χρὴ ζητεῖν οὔσης τῆς φύσεως μιᾶς; Ἥδε μὲν γὰρ ἡ ψευδὴς οὐσία δεῖται ἐπακτοῦ εἰδώλου καλοῦ, ἵνα καὶ καλὸν φαίνηται καὶ ὅλως ᾖ, καὶ κατὰ τοσοῦτόν ἐστι, καθόσον μετείληφε κάλλους τοῦ κατὰ τὸ εἶδος, καὶ λαβοῦσα, ὅσῳ ἂν λάβῃ, μᾶλλον τελειοτέρα· μᾶλλον γὰρ οὐσία ᾗ καλή.

V.8.9. Let’s say that, as far as possible, we visualize in our mind this world, as having each of its parts as it is, without being confused, all together in unity, so that if one of them appears in front, for example the outside orbit of the heavens, we have the imagination of the sun, as immediately joined with all the other stars, and the earth and sea with all the organisms, in an insightful view of a transparent sphere (…). Let’s say that you keep this, and you bring in mind another sphere from which you subtract the mass; also, you subtract the places, and the phantasm of matter in yourself, and do not try to bring in mind another sphere smaller in mass than the first (…). The heavens are great, and so are all the powers together in them, but they would be greater - how greater it is impossible to say – if did not coexist with a paltry corporeal power (…). Nevertheless, one would say that the powers of fire and the other bodies are great; but because of inexperience of true power they are imagined burning and destroying and crushing, and they are presented as helpers to the generation of organisms. But these destroy, because they are themselves destroyed, and help to the generation because they are themselves generated. The power There is the pure Being, and only the absolutely beautiful Being. Since if the Beauty did not exist, there would not exist the Being as well. And if the Being did not exist, what would become of Beauty? For in the lack of Beauty, it would be lack of Being. This is why the Being is desirable, because it is identified with Beauty, and Beauty is amiable because it is Being. So, why should we inquire if one is the cause of the other, when both are of the same nature? The sensible world, which is not real, needs to acquire an eidolon of beauty in order to looks like beautiful, and someway to be as an entirety, and it is beautiful, to the extent it participates in Beauty according to the form; and when it is formed, it is more perfect; the more it is formed, the more it is beautiful; since it is more Being to the extent it is beautiful.  

Translation by Katelis Viglas

Plotinus’ Mystical Empiricism in Relation to the One

                                                                                       

Abstract: On close reading of the Enneads, the work written by Plotinus, we can see that the One, the ultimate factor in his system of hypostases, can be examined on the base of many concepts that are interwoven, creating many paths for approaching the divine level. Of course, since all the hypostases, Matter – Nature – Soul - Intelligence, are dependent on the infinite power of the One, theoretically and practically everything can be related to the One or the God or the Good. But there are some modes of existence most related to the One, thus illuminating the Plotinian mystical empiricism. The One, on the one hand, is related to empiricism as It presupposes the immediate approach of It, being immanent and transcendent at the same time, and on the other hand, It is related to mysticism as It cannot be perfectly conceived and experienced otherwise than through the mystical union.

For the rest of the article see: Katelis Viglas, “Plotinus’Mystical Empiricism in Relation to the One”, Philosophy Pathways electronic journal, Issue number 171, 7th April 2012 (ISSN 2043-0728).

Crucifixion (Corpus Hypercubus)

1954, by Salvador Dali

Metropolitan Museum of Art New York

Metaphysical, transcendent cubism, the unobservable nature of a four-dimensional hyperspace, allusion to the true nature of Christ. Maybe it is an answer to the the aristotelic-platonic problem of matter within the newly founded Christian Church in the first Christian centuries, given by surrealism and modern physics. 

Ο Emile Brehier ως ερμηνευτής της φιλοσοφίας του Πλωτίνου

Émile Bréhier (1876-1952)

Μπορείτε να διαβάσετε ένα νέο άρθρο με τίτλο "Δύο ερμηνευτικές προσεγγίσεις του Émile Bréhier στο έργο του Πλωτίνου", στο περιοδικό ΦΙΛΟΣΟΦΙΚΑ ΔΗΜΟΣΙΕΥΜΑΤΑ 2012, της ιστοσελίδας Ελληνική Φιλοσοφική Βιβλιογραφία που καταρτίζει ο Γιάννης Τζαβάρας.

ΟΙ ΙΔΕΕΣ ΚΑΙ Ο ΔΗΜΙΟΥΡΓΟΣ

Ωραίος είναι ο παράδεισος, όπου βρίσκονται μακάριες οι ψυχές,

Απολαμβάνοντας την πλήρη ευδαιμονία,

Από εκεί συλλαμβάνουν πραγματικά την ένδοξη όψη

Του αιώνιου θεϊκού Μεγαλείου·

Πιο πολύ ωραίο είναι πως, εκεί ψηλά

Βρίσκονται διατεταγμένες οι Ιδέες εκείνες, που τόσο θαύμαζε ο Πλάτων,

Οι καθαρές νοήσεις, που από τον Θεό εμπνεύστηκε…

Τα μέσα, λοιπόν, που μάς δόθηκαν,

Για να συλλάβουμε Εκείνον, είναι να θεωρούμε τα έργα του,

Τα οποία εποίησε με εξαιρετική ομορφιά,

Όπως σε ένα ορειχάλκινο βιβλίο,

Μπορούμε να διαβάσουμε εγγεγραμμένη σε κάθε σημείο

Την αγαθότητα Του, που η ωραιότητα Του φανερώνει∙

Κατ' αυτόν τον τρόπο ό,τι είναι αγαθό, είναι ωραίο και σωστό.

Edmund Spenser, An Hymn of Heavenly Beauty

Μτφρ. Κ. Β.

Η ΘΕΩΡΙΑ ΤΗΣ ΣΥΜΠΑΘΕΙΑΣ

                
Η εκπνευμάτωση και εμψύχωση του σύμπαντος, για το Νεοπλατωνισμό, στηρίζονται στην αλληλεπίδραση των μερών του, τη φυσική «συμπάθεια», η οποία αναφέρεται στην αστρονομική κανονικότητα και ανακύκληση των ρυθμών ζώων, φυτών και ουρανίων σωμάτων [1]. Αφορά ακόμη στην αναλογία ανάμεσα στο μικρόκοσμο και το μακρόκοσμο, σε ένα σύμπαν ως ζωντανό ον, ίσως προερχόμενη από την Χαλδαία, χρησιμεύοντας στη θεοποίηση της αστρολογίας· υιοθετήθηκε από την Ιπποκρατική ιατρική, η οποία την υποστήριξε στη βάση διάφορων παρατηρήσεων. Εκφράστηκε κυρίως από τους Στωικούς, με τη διατύπωση, «σύρροια μία, σύμπνοια μία, πάντα συμπαθέα»[2], για να επαναληφτεί από τον Gottfried Wilhelm Leibniz [3].

   Για τους Στωικούς, όλα τα σώματα βρίσκονται σε αμοιβαία αλληλεπίδραση, και αφού «όλα βρίσκονται μέσα σε όλα», το σύμπαν είναι «ένα και συνεχές», άρα το μικρότερο γεγονός έχει επίδραση στο σύνολο του κόσμου∙ μία σταγόνα κρασιού πού ρίχνεται στη θάλασσα θα απλωθεί σε όλη τη θάλασσα, και από αυτή σε όλο το σύμπαν. Η συνεκτικότητα της φύσης, η παρουσία των σωμάτων σε έναν κόσμο πλήρη, που αγνοεί το κενό, η εξομοίωση Θεού και κόσμου, προϋποθέτουν ότι το όλον βρίσκεται σε συμπάθεια με τον εαυτό του, ότι όλα συνεργάζονται, ότι υφίσταται μία παγκόσμια συνάφεια των όντων. Πολυάριθμοι είναι οι όροι που χρησιμοποιούν οι Στωικοί, για να δηλώσουν τη συμπάθεια: συμπάθεια, σύμπνοια, συντονία, naturae contagio (συνάφεια της φύσης), continuatio conjuctioque naturae (συνεκτικότητα και σύνδεση της φύσης), consensus naturae (συμφωνία της φύσης) [4].

     Η θεωρία της παγκόσμιας συμπάθειας δεν έχει μόνο φυσική αξία, στο μέτρο που επιβεβαιώνει μία θεωρία της αιτιότητας, αλλά ακόμη μεταφυσική και ηθική αξία. Έχει μεταφυσική αξία, αφού εκφράζει την παρουσία του Θεού σε έναν κόσμο που ανάγεται ουσιαστικά πάλι σε Αυτόν. Είναι μία συμπάθεια κατά Θεόν και από Θεού, απαιτεί μία τελεολογία της φύσης, που προϋποθέτει τις ευνοϊκές προθέσεις της παντοδύναμης Πρόνοιας. Ο Μάρκος Αυρήλιος μιλάει για τον «ιερό δεσμό», [5] που συνδέει τα πάντα, και εξαιτίας του οποίου υπάρχει η «κράσις δι’ ὅλου», η οποία αντανακλά τη συμφωνία της θείας Πρόνοιας στον κόσμο, όπου ο άνθρωπος δεν είναι παρά ένα μικρό τμήμα. Έχει, επίσης, ηθική αξία, αφού η ζωή του σοφού βρίσκεται σε εναρμόνιση προς το σύμπαν στο οποίο μετέχει. Ο σοφός δεν αναγορεύεται μόνο πολίτης της Αθήνας, αλλά και πολίτης του κόσμου: ο κοσμοπολιτισμός των Στωικών είναι η έκφραση στο ηθικο-κοινωνικό πεδίο της παγκόσμιας συμπάθειας [6].

     Η αρχή της συμπάθειας, λειτουργεί διττά μέσα στο σύμπαν: κάθετα και οριζόντια. Η κάθετη διαβάθμιση του σύμπαντος αφορά τη διάκριση στις υποστάσεις Εν, Νους, Ψυχή, που καταλήγουν στον αισθητό κόσμο της ύλης· κάθε επίπεδο προέρχεται από την υπερεκχείλιση του προηγούμενου, ενώ εκφράζει την πραγματικότητα κατά τρόπο που ταιριάζει στην «οικεία» φύση του. Έτσι, ο Νους εκφράζει την πραγματικότητα υπό τις συνθήκες της αιωνιότητας, διότι είναι αιώνιος, η Ψυχή αφορά στην πραγματικότητα εν χρόνῳ, καθώς είναι ενπεπλεγμένη στη χρονική δίνη, και ο αισθητός κόσμος αντιστοιχεί στην πραγματικότητα του χώρου και των διαστάσεων, αφού χαρακτηρίζεται από έκταση. Ο Πλωτίνος εξειδικεύοντας περισσότερο την ιδέα της κοσμικής συμπάθειας, παρατηρεί ότι κάθε πραγματικότητα δεν είναι μόνο ο εαυτός της, αλλά εν δυνάμει όλες οι άλλες [7]. Τα διάφορα τμήματα του κόσμου βρίσκονται σε ανταπόκριση, το ένα τμήμα καθρεφτίζει το άλλο, το ένα είναι μέσα στο καθετί. Έτσι σε κάθε τμήμα του αισθητού κόσμου αντανακλώνται οι προηγούμενες υποστάσεις, και ολόκληρος ο αισθητός κόσμος, ώστε κατά οριζόντιο τρόπο κάθε επίπεδο περιλαμβάνει τα υπόλοιπα [8].

    Μπορεί να λεχθεί, βάσει της αρχής της συμπάθειας, ότι ο υλικός κόσμος είναι καθρέφτης των αθέατων δυνάμεων των θεών. Ζώα, φυτά, λίθοι και άλλα ένυλα αντικείμενα, είναι δυνατόν να εκφράζουν τη δύναμη του ήλιου, της σελήνης και των αστρικών θεών. Η αντιστοιχία μεταξύ των θείων δυνάμεων και αισθητών όντων της ύλης είναι εφικτή χάρη στην ύπαρξη της αδιάκοπης ροής επικοινωνίας μεταξύ των διαφόρων υποστάσεων. Το πλέγμα των δυνάμεων, καθώς διαχέεται σε όλα τα επίπεδα του σύμπαντος, παρέχει τη δυνατότητα στους θεουργούς, εφόσον στο πλαίσιο των μαγικών τελετών χρησιμοποιήσουν τα κατάλληλα αντικείμενα, να έλθουν σε επαφή με τις θεότητες που αυτά συμβολίζουν. Η νεοπλατωνική συμπάθεια αποτέλεσε φορέα εισαγωγής της μαγείας στο χώρο της φιλοσοφίας.

     Ο Πλωτίνος πίστευε στα παραφυσικά φαινόμενα, όπως ουσιαστικά όλοι οι σύγχρονοί του, εκτός από τους αποφασισμένους αθεϊστές και υλιστές - σπάνιο είδος τον 3ον αι. μ.Χ. Διέφερε όμως από πολλούς, αφού προσπαθούσε να προσαρμόσει παρόμοια φαινόμενα στην έλλογη, οργανωμένη εικόνα που είχε για τον κόσμο [9]. Κατά τον ιδρυτή του Νεοπλατωνισμού, μέσα από τη μελέτη και εφαρμογή των συγγενικών δυνάμεων του κόσμου, οι μάγοι επιτυγχάνουν τις επιδράσεις τους [10]. Με παρόμοιο τρόπο εξηγεί τα αποτελέσματα της προσευχής. Η προσευχή στους ουράνιους θεούς δεν μπορεί να αγγίξει το ανώτερο μέρος των ψυχών τους, οι οποίες είναι απορροφημένες στην ενατένιση, και αγνοούν οτιδήποτε συμβαίνει στον αισθητό κόσμο· οδηγεί, ωστόσο, στο να προκαλέσει την αυτόματη ανταπόκριση του κατώτερου μέρους της ψυχής, το οποίο ικανοποιεί την ευχή του προσευχόμενου [11]. Όπως σε έναν ζωντανό οργανισμό, λέει ο Πλωτίνος, κάθε μέλος είναι αναπόσπαστο μέρος του, έτσι και στον κόσμο όλα βρίσκονται σε συνάφεια και αρμονία. Τα ζωντανά όντα είναι, επίσης, σύμφωνα με τα λόγια του Leibniz «καθολικά μέρη». Στον αναγεννησιακό Βιταλισμό του Leibniz, η ουσία θα οριστεί ως ενότητα μέσα στην πολλότητα. Το μέρος ταυτίζεται με το όλο. Κάθε δύναμη, είναι η κοσμική δύναμη. Το επιμέρους ον καθρεφτίζει τον κόσμο και ο κόσμος καθρεφτίζεται μέσα σε αυτό [12].

   Για το Νεοπλατωνισμό, το σύμπαν ως plenum, είναι μία απέραντη και συνεχής στην διάρθρωσή της ολότητα, προεκτεινόμενη στην πνευματική ζωή∙ θεωρείται ένας άϋλος κόσμος, διότι δεν υφίστανται κενά ή χάσματα μέσα σε αυτόν. Την ιδέα της συμπάθειας, ιδιαίτερα με την έννοια του ανθρωπομορφικού συμβολισμού, θα συνεχίσουν θεολόγοι μυστικιστές, όπως ο Μάξιμος Ομολογητής,  που γράφει ότι ολόκληρος ο κόσμος, τόσο ο ορατός όσο και ο αόρατος, συνιστά έναν μακράνθρωπο, ενώ ο άνθρωπος έναν μικρόκοσμο [13]. Η Πατερική Γραμματεία προσέλαβε εν γένει την ιδέα της αναλογικής σχέσης ανθρώπου και κόσμου: ο κόσμος μπορεί να περιγραφτεί «ἐν σμικρῷ» στα όρια του ανθρώπου, όπως και ο άνθρωπος, από μία ορισμένη σκοπιά, μπορεί να περιγραφτεί «ἐν μακρῷ» στα όρια του  κόσμου [14] .

Η θεώρηση του κόσμου με βάση την αρχή της συμπάθειας, συνεχίστηκε και αναβίωσε στην Αναγέννηση, όταν οι Εννεάδες του Πλωτίνου μεταφράστηκαν στα λατινικά από τον Μarsilio Ficino. Δια της αλχημιστικής παράδοσης θα επηρεάσει τα πρώιμα στάδια της νεότερης επιστημονικής εξέλιξης. Εξ’ αυτής μπορεί να ειπωθεί ότι προήλθε η ιδέα του ηλεκτρισμού, την οποία εισήγαγε ο φλαμανδός γιατρός και ροδόσταυρος, Jan Baptist van Helmont, το 1650. Επίσης, αργότερα ο Friedrich Christoph Oetinger, ιδρυτής του προτεσταντικού γερμανικού Ευσεβισμού, ή άγγλοι θεϊστές, όπως ο John Toland και ο Thomas Woolston, ενέταξαν τον ηλεκτρισμό στην υπάρχουσα χριστιανική κοσμολογία. Ακόμη και η Κβαντομηχανική, σκοπεύοντας να ανάγει την ύλη στο πνεύμα, αναφέρεται στην ύπαρξη άφαντων, κινητήριων και συνεκτικών δυνάμεων, που μοιάζουν να λειτουργούν συμπαθητικά.

Κατελής Σ. Βίγκλας

Παραπομπές

[1] Katelis Viglas, "The Consideration of the World as an Ensouled Living Being (Plotinus)", Philotheos. International Journal for Philosophy and Theology, Vol. 4 (2004) 242.

[2] Hermann Diels - Walther Kranz, Die Fragmente der Vorsokratiker. Berlin 1952, Ι.189, 19.

[3] Joseph Moreau, L’idée d’univers dans la pensée antique, « Bibliotheca del Ciornale di Metafisica » 10, Societa editrice internationale, Torino 1953, 20.

[4] Jean Brun, O Στωικισμός. Μτφρ. Σάββα Βασιλείου, Ζαχαρόπουλος. Αθήνα 1965, 47-48.

[5] Μάρκος Αυρήλιος, Τὰ εἰς ἑαυτόν III.9.

[6] Wilhelm Windelband - Heinz Heimsoeth,  Eγχειρίδιο Ιστορίας της Φιλοσοφίας. Τομ. 1,  Μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Μ.Ι.Ε.Τ,  Αθήνα 1980, 191-207.

[7] Εννεάδες, VI 2.20.5-6.

[8] Θεοδόσης Πελεγρίνης, Οι Μάγοι της Φιλοσοφίας. Ελληνικά Γράμματα, Αθήνα 1997, 108-9.

[9] Εννεάδες, IV 4.31.29-32.

[10] Στο ίδιο, II 3.7, IV.4.32.

[11] Στο ίδιο, IV 4.40.

[12] Στο ίδιο, ΙV.4.40.27. Πρβλ. Richard T. Wallis, Nεοπλατωνισμός. Μτφρ. Γιάννης Σταματέλος, Αρχέτυπο, Αθήνα 2002, 122-3.

[13] Μυσταγωγία, Ζ’, P.G. 91, 648D-685D.

[14] Χρήστος Γιανναράς, To πρόσωπο και ο έρως. Δόμος, Αθήνα 1992 (1970), 129. 

Neoplatonic arithmology: the Ennead

"Ennead" in ancient Greek means a collection of nine things.

Under the name Enneads Porphyrius published the work of his teacher Plotinus, 

= Εννεάδες, in ancient Greek.  

It is a corpus of six books of nine treatises each, that is:  

1+2+3+4+5+6=21,

2+1=3.

The number three is also symbolic. The neoplatonic hypostases are three: One - Intelligence - Soul. The nine is a multiple of three. 

Finally, the six Enneads x nine treatises each = 54 = 5+4=9, nine = Ennead (Εννεάς).

As Iamblichus in the Theology of Arithmetic says: that number admits nothing beyond the ennead, but everything circles around within it, is clear from the so-called recurrences: there is natural progression up to it, but after it there is repetition.