ΕΝ – ΘΕΟΣ: ΠΡΟΤΥΠΟ ΑΥΤΑΡΚΕΙΑΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΑΝΘΡΩΠΟ

Μπαρούχ Σπινόζα

Σαν χρυσή ομίχλη, η Δύση φωτίζει

Το παράθυρο. Το επιμελές χειρόγραφο

Περιμένει, ήδη φορτωμένο με το άπειρο.

Κάποιος οικοδομεί τον Θεό στο λυκαυγές.

Ένας άνθρωπος κατασκευάζει τον Θεό. Είναι ένας Εβραίος

Με θλιμμένα μάτια και χλωμή επιδερμίδα.

Ο χρόνος τον μεταφέρει όπως το ποτάμι μεταφέρει

Ένα φύλλο στο ρεύμα του νερού.

Δεν πειράζει. Ο μαγεμένος αυτός επιμένει

Και διαμορφώνει τον Θεό με λεπτή γεωμετρία.

Έπειτα από την αρρώστια του, από τη γέννησή του

Συνεχίζει να κατασκευάζει τον Θεό με τη λέξη.

Του παραχωρήθηκε υπέρμετρη αγάπη

Αγάπη που δεν περιμένει να αγαπηθεί.

Χόρχε Λουίς Μπόρχες

Μετάφραση από την αγγλική εκδοχή του 

στο Spinoza and other Heretics: 
The Marrano of Reason by Yirmiyahu Yovel, 
Princeton 1989.

(Σχόλιο: ο Μπαρούχ Σπινόζα επηρεάστηκε από το Νεοπλατωνισμό, κυρίως από την Εβραϊκή παράδοση γνωστή ως Καμπάλα. Το Εν του Πλωτίνου ισοδυναμεί με τον Θεό του Σπινόζα, ο οποίος θεωρείται αυτάρκης, αυτοδύναμος, αυτόφωτος, χωρίς να χρειάζεται τα όντα). 

Από τον Κ. Β. 

Ο (ΝΕΟ) ΠΛΑΤΩΝΙΚΟΣ ΚΟΣΜΟΣ ΤΩΝ ΙΔΕΩΝ

Δέσποινες της ψυχής, Ιδέες…

Οι αθάνατες παρουσίες μας

Ποτέ δεν έχουν προδώσει την κατοικία σου!

Δεν ήμασταν απομακρυσμένες,

Αλλά μυστικές αράχνες.

Μέσα στα σκοτάδια του εαυτού σου!

Θα είσαι από χαρά

Μεθυσμένος! Για να δεις τη διέξοδο από τη σκιά

Εκατό χιλιάδες ήλιοι από μετάξι

Πλεγμένοι πάνω στα αινίγματά σου;

Δες πως δράσαμε:

Έχουμε πάνω από τις αβύσσους σας

Τεντωμένα τα πρωταρχικά νήματά μας

Και παίρνοντας τη γυμνή φύση

Μέσα σε ένα υφάδι αραιό

Τρεμάμενων προπαρασκευών…

Paul Valery, Charmes, Aurore, Poésies, Paris 1942, 111

Σχόλιο: O Jean Trouillard γράφει: «ο μεγαλύτερος (νεο)πλατωνικός νόμος είναι ότι δεν υπάρχει αλήθεια των φαινομένων, ούτε αθώα προσκόλληση στο επιμέρους, ούτε για την εξουσία αυτού του κόσμου χωρίς τη μεσολάβηση των ιδεών· είναι ένας νόμος περί μετοίκησης και εσωτερίκευσης συγχρόνως. Είναι ακόμη ένας κανόνας της αποτελεσματικότητας. Οφείλουμε να ξαναενωθούμε στο βάθος και πέραν του εαυτού μας, με τις ζωντανές πηγές του όλου αυτού που διασκορπίζεται ως αρμονία και ωραιότητα μέσα στο γίγνεσθαι. Να επανασυνδεθούμε με τις αιτίες και τις νόρμες, να συνωμοτήσουμε με αυτές, να σμίξουμε με τη γονιμότητα τους και την ίδια στιγμή με την αλήθεια τους. Το μυστικό για τη γνώση είναι το ίδιο με αυτό της πράξης» (La purification plotinienne, Collection «Bibliothèque de Philosophie Contemporaine», Presses Universitaires de France, Paris 1955, 61). 

Μτφρ. Κ. Β.

Crucifixion (Corpus Hypercubus)

1954, by Salvador Dali

Metropolitan Museum of Art New York

Metaphysical, transcendent cubism, the unobservable nature of a four-dimensional hyperspace, allusion to the true nature of Christ. Maybe it is an answer to the the aristotelic-platonic problem of matter within the newly founded Christian Church in the first Christian centuries, given by surrealism and modern physics. 

Neoplatonism, Gothic and Skyscrapers

The Neo-Platonic intelligible idea of cosmopolis, became the model for the Christian Platonism of Augustine, who dreamed of a New Jerusalem; but also through the hierarchies of Pseudo-Dionysius the Areopagite, the Christian mystic, who used in his work philosophical terms of the Neo-Platonic philosopher Proclus, passed throughout the medieval world, influencing the construction of Gothic architecture[1]. The first awareness of this influence is placed historically at the time of Abbot Suger (1081-1151), of the monastery of Saint Dionysius. He was a patron of the application of the Gothic style in architecture, and based on the confusion that existed then between the martyr Dionysius and the Pseudo-Dionysius, was written by the art critic Erwin Panofsky, that Gothic style is the result of the idea of the ascent to the supreme One, as the Neoplatonists believed. Although many scholars considered this comparison as a simplification, it looks more plausible when taking into account that through the work of Dionysius the Areopagite the structure of the ecclesiastical and celestial hierarchy was officially formalized, based on the vertical and horizontal structures of the Neo-Platonic thought. If behind the Gothic architecture is the Neo-Platonic ideal, the projection and correspondence of this architecture to the modern skyscrapers as representatives of the new cosmopolitanism in our contemporary era, may be supported, not as an analysis of the style in Art, but as regards the foundation of the human thought in the Western civilization. The Neo-Platonic ideal corresponds to a continuous and perpetual quest for expansion, expressed by the need for unity and the approach to the divine. So, the view that the roots of modern cosmopolitanism can be traced in Late Antiquity would not be so risky, regarding the course of human history as a necessity for structuring a chain of Being[2], which includes and leads to the spiritual anagoge of the humanity and the whole of nature to the absolute. 

For more information on the cosmopolitical ideal in the era of Neoplatonists, see Katelis Viglas, "Cosmopolitical Utopias or Dystopias of the First Christian Centuries", HISTORICA THEMATA, Issue 102, May 2011, 64-81 (in Greek).

---

[1] L. Siorvanes, Proclus. Neoplatonic Philosophy and Science. Edinburgh University Press,  Edinburgh 1996, 32-33. Cf. A. R. Meyer, Medieval Allegory and the Building of the New Jerusalem, D. S. Brewer, Cambridge 2003, 32-46 and 47-65.

[2] See A. O. Lovejoy, The Great Chain of Being. A Study of the History of an Idea. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts, and London 1964, 3-24.

Ο ΔΕΛΦΙΚΟΣ ΧΡΗΣΜΟΣ ΓΙΑ ΤΟΝ ΠΛΩΤΙΝΟ

Κοίτα, ο μέγας Πλωτίνος κολυμπά,

Παλεύοντας με τόσα κύματα•

Ο μειλίχιος Ραδάμανθυς του γνέφει,

Αλλά η Χρυσή Γενιά μοιάζει αμυδρή,

Αλμυρό αίμα δυσκολεύει τα μάτια.

Σκόρπιοι πάνω στην απλωσιά των χόρτων,

Ή μέσα στη συστάδα των δέντρων,

Ο Πλάτων και ο Μίνως περνούν,

Εκεί στέκει και ο Πυθαγόρας,

Και όλη η χορεία της αγάπης.

W.B.Yeats

ΣΧΟΛΙΑ: Αυτό το ποίημα του Γαίητς, αποδοσμένο εδώ ελεύθερα, έχει σκοπό να φέρει στο νου τον πραγματικό Δελφικό Χρησμό για τον Πλωτίνο, που ο Πορφύριος, κατέγραψε στη βιογραφία του δασκάλου του. Δεν είναι, ωστόσο, σίγουρο, ποιός έγραψε τον πραγματικό χρησμό - αρκετά λόγιο κείμενο για να αποδοθεί στο ίδιο το μαντείο - για αυτό το λόγο κάποιοι υποθέτουν ότι προήλθε από κάπου αλλού· έτσι ο Marc Edwards σημείωσε ότι ίσως γράφτηκε στα ασιατικά ιερά του Απόλλωνα στην Κλάρο ή στους Διδύμους. [i] Ακόμη έχει καταγραφεί η παρατήρηση ότι ενώ ο Πορφύριος θεωρεί ότι ο Πλωτίνος έφτασε ήδη στα Ηλύσια Πεδία, στο ποίημα του Γαίητς το ταξίδι του Πλωτίνου είναι δύσκολο, αφού παλεύει με τα κύματα, ενώ η χρυσή φυλή φαίνεται αμυδρή στο βάθος. Μάλιστα, σχολιάστηκε ότι ο Γαίητς, όντας γνωστός αποκρυφιστής, πίστευε ότι ο Πλωτίνος επηρεάστηκε έντονα από την πρώτη περίοδο του Χριστιανισμού. Άρα η φιλοσοφία του είναι λιγότερο υψιπετής σε σχέση με αυτήν της κλασσικής περιόδου (Πλάτωνα και Πυθαγόρα) και πιο κοντά στο Χριστιανισμό, ο οποίος έχει μία «οσμή αίματος» για τον Γαίητς. [ii] Αυτή η υποτίμηση που ίσως διαφαίνεται στο ποίημα του Γαίητς προέρχεται από την προκατάληψη της Νεώτερης ιστορίας της φιλοσοφίας, καθώς θεωρούσε τη Νεοπλατωνική φιλοσοφία, ως την τελευταία φάση της αρχαίας Ελληνικής Φιλοσοφίας, μία περίοδο παρακμής. 

Όμως, αντίθετα από την άποψη αυτή, τελικά στο ποίημα του Γαίητς αναφέρεται ότι ο Πλάτων, ο Ραδάμανθυς, ο Πυθαγόρας, και η λοιπή Χρυσή Γενιά περιμένουν και υποδέχονται τον Πλωτίνο στη χώρα τον θεών σέρνοντας τον χορό του έρωτα. Ο Γαίητς ακολουθεί έτσι πιστά τον αρχαίο χρησμό, όπου αναφέρεται, ότι ο Πλωτίνος ξέφυγε από πολλά κύματα πριν φτάσει σε «ακύμαντο ακρογιάλι», υπονοώντας το ταξίδι του Οδυσσέα. Όπως ο ομηρικός ήρωας πέρασε μύριες δυσκολίες πριν φτάσει στην πατρίδα του, έτσι και ο Πλωτίνος πάλευε να γλιτώσει από το «πικρό κύμα της αιματοπότιστης ζωής και από τις φριχτές ρουφήχτρες, μέσα στην άγρια ταραχή και τη ζάλη της τρικυμίας»  (καὶ τότε μὲν σκαίροντι πικρὸν κῦμ’ ἐξυπαλύξαι/ αἱμοβότου βιότοιο καὶ ἀσηρῶν εἰλίγγων/ἐν μεσάτοισι κλύδωνος ἀνωίστου τε κυδοιμοῦ). [iii] Στο τέλος, ο Πλωτίνος, σύμφωνα προς τον αρχαίο χρησμό, βρίσκει το φανερωμένο από τους μακάριους σκοπό (ἐφάνη γοῦν τῷ Πλωτίνῳ σκοπὸς ἐγγύθι ναίων), [iv] την επιστροφή στην πρώτη αρχή (τῷ ἐπὶ πᾶσι θεῷ). Οι αθάνατοι του έστειλαν μία ακτίνα φωτός για να δει έξω από το ζοφερό σκοτάδι. Τώρα, βρίσκεται λυτρωμένος στη χορεία των λοιπών μακάρων, ευδαίμων και στεφανωμένος: ἆ μάκαρ, ὅσσους/ ὀτλήσας ἀριθμούς ἀέθλων μετὰ δαίμονας ἁγνούς/ πωλέεαι ζαμενῇσι κορυσσάμενος ζωῇσι. [v]

 Μετάφραση - Σχόλια Κατελής Βίγκλας

---

[i] Marc Edwards, Culture and Philosophy in the Age of Plotinus, Classical Literature and Society, Duckworth, London 2006, 124.

[ii] Richard Ellmann, The Identity of Yeats. Oxford University Press, USA 1964, 281. Πρβλ. W. B. Yeats, Μυθολογίες και Οράματα, Εισαγωγή – Μετάφραση – Σχόλια Σπ. Ηλιόπουλος, Πλέθρον, Αθήνα 1983, 80-81.

[iii] Πορφύριος, Περί του Πλωτίνου Βίου και της τάξεως των Βιβλίων αυτού. Εισαγωγή, αρχαίο κείμενο, μετάφραση, σχόλια Παύλος Καλλιγάς, Κέντρον Εκδόσεως Έργων Ελλήνων Συγγραφέων, Αθήνα 1991, 68-69.
[iv] Οδύσσεια, η 29. Όπου η μεταμφιεσμένη Αθηνά μιλά για το σπίτι του ἀμύνονος πατρός της.

[v] Πορφύριος, Περί του Πλωτίνου Βίου, ό.π., 69.

ΝΕΑ ΤΑΙΝΙΑ ΓΙΑ ΤΗ ΖΩΗ ΤΗΣ ΥΠΑΤΙΑΣ - ΕΝΤΟΝΗ ΚΑΙ ΠΙΣΤΗ ΙΣΤΟΡΙΚΗ ΑΝΑΠΑΡΑΣΤΑΣΗ ΤΗΣ ΑΡΧΑΙΑΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΕΙΑΣ

Λήμμα στη Wikipedia για την ταινία

Οι Παραβολάνοι που αναφέρονται υπήρχαν πραγματικά

Music inspired by Plotinus